Zamek Rabsztyn stanowił element systemu fortyfikacji, które miały bronić zachodniej granicy Małopolski i strzec drogi handlowej z Krakowa na Śląsk. Nazwa zamku wywodzi się z niemieckiego „Rabenstein”, czyli „Krucza Skała”.
W drugiej połowie XIII wieku, na szczycie skały powstał zamek górny z wieżą obronną. Ponieważ zamek górny był niewielki, w połowie XIV wieku, u podnóża skały powstał zamek średni, a na przełomie XIV i XV wieku zbudowano zamek dolny. Po śmierci króla Kazimierza Wielkiego zamek przeszedł w ręce rodu Leliwitów - Melsztyńskich. Później, jako siedziba królewskiego starostwa trafił w ręce Andrzeja Tęczyńskiego herbu Topór. Od początku XVI wieku zamkiem władały trzy pokolenia rodu Bonerów. Na przełomie XVI i XVII wieku na miejscu zamku dolnego powstał renesansowy pałac. W 1657 roku zamek został spalony przez ustępujących z Polski Szwedów.
W 1990 roku zamek stał się własnością gminy Olkusz. Od tego czasu, staraniem władz miasta przeprowadzono szereg prac zabezpieczających i rekonstrukcyjnych. Uzupełniono i odtworzono część murów, wybudowano dwa drewniane mosty, odbudowano zamkową bramę oraz zrekonstruowano część zamku górnego i wieży, gdzie powstał taras widokowy.
Jaskinia jest wyżłobiona przez wodę w wapieniach górnej jury. Odcinek wstępny jaskini jest pozbawiony stropu, gdyż zawalił się, przypuszczalnie jeszcze przed epoką lodowcową. Dalsza część korytarza obniża się, skręca w kierunku pd.-zach. i znacznie się rozszerza, wchodząc w Korytarz Główny. W jego stropie znajdują się tzw. kotły wirowe, powstałe wówczas gdy cały przekrój jaskini był wypełniony wodą.
Z Korytarza Głównego wchodzi się do Sali Rycerskiej, z której schody prowadzą na wyższy poziom jaskini, skąd ciasnym przejściem przechodzi się do małej komory zwanej Kuchnią. Jest to najstarsza część jaskini, leżąca blisko powierzchni. Tu w kilku miejscach przedostają się do wnętrza korzenie drzew. Na ścianach przesmyku i Kuchni widoczne są półki skalne i spłaszczenia, będące śladami modelowania jaskini przez potok przepływający swobodnie po jej ówczesnym dnie.
Z Kuchni schody prowadzą do Sypialni. Dno Sypialni w dużej części wyścielone jest rumoszem i blokami wapienia, które oderwały się od ścian i stropu. Szata naciekowa Jaskini Łokietka jest uboga. Występują tu na ogół nieduże stalaktyty rurkowe (tzw. makarony), głównie na stropie Sypialni. Ściany są okryte polewami, a ich niektóre odcinki zdobią żebra naciekowe.
Z jaskinią związana jest legenda o ukrywaniu się w niej Władysława Łokietka przed królem czeskim Wacławem II na przełomie XIII i XIV w.
Przyszły król Polski miał w niej ponoć przebywać ok. 6 tygodni. Łokietek odpoczywał na kamiennym łożu w ostatniej sali (Sypialni), a w niedużej wnęce Kuchni czyli w "kominku" przygotowywał sobie posiłki przynoszone mu przez włościan otwartym ku górze korytarzem wstępnym, podczas gdy wejście do jaskini było zasnute pajęczyną, która pokryta kroplami rannej rosy zmyliła ślad pogoni. Obecnie krata zamykająca wejście, przedstawia motyw pajęczyny.
Brama Krakowska to jedna z kilku skalnych bram w Ojcowskim Parku Narodowym. Znajduje się w Dolinie Prądnika i zamyka wylot Wąwozu za Krakowską Bramą do tej doliny. Kolumny Bramy Krakowskiej zbudowane są z odpornych na wietrzenie bloków jurajskich wapieni skalistych o wysokości ok. 15 m, lewa kolumna jest wyższa. Brama powstała w wyniku procesów erozyjnych, które intensywniej zachodziły na spękaniach ciosowych, którymi spływała woda. W dalszych etapach dołączyły się zjawiska krasowe i wietrzenie mechaniczne. W skałach ramy dostrzec można płaszczyzny spękań pionowych oraz poziome powierzchnie uławicenia wapieni.
Brama zwana jest Krakowską, gdyż według tradycji wiódł tędy średniowieczny szlak handlowy ze Śląska do Krakowa, ale nie ma na to żadnych dowodów. Faktem jest natomiast, że w 1928 r. otwarto nową drogę łączącą Ojców z Krakowem i z tej okazji wmurowano pamiątkową tablicę w jeden z jej filarów.
Protesty przyrodników sprawiły, że tablicę usunięto (1933 r.), ale ślad pozostał.
Wąwóz za Krakowską Bramą to połączenie dwóch innych: Skałbania i Ciasne Skałki. Charakteryzuje się zimnym klimatem lokalnym (śnieg zalega tu najdłużej), podobnym do klimatu dolnego piętra Karpat, dlatego występuje tu dużo roślin górskich i zwierząt bezkręgowych, a zbocza porasta buczyna karpacka.
Jaskinia obok Bramy Krakowskiej
Jaskinia Wierzchowska jest największą ze znanych jaskiń na obszarze krakowskim, a drugą na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej. Łączna długość jej korytarzy wynosi 975 m, a Hala Wielka Dolna jest jedną z największych komór na Jurze. Leży w górnym odcinku Doliny Kluczwody, na lewym zboczu, w masywie skalnym Berdo.
Posiada trzy otwory wejściowe, skomplikowany system korytarzy i komór. Dwa z otworów znajdują się ok. 10 m nad dnem doliny, a trzeci kilkanaście metrów wyżej.
Pierwsza wzmianka o grocie pochodzi z 1853 r., a w II poł. XIX w. miały miejsce liczne badania archeologiczne prowadzone przez Jana Zawiszę (1871-73) i Gotfryda Ossowskiego (1884-86). Znaleziono m.in. kości niedźwiedzia, lwa, hieny i renifera jaskiniowego oraz ślady pobytu człowieka (neolit). Kolejne badania przeprowadzono dopiero w latach 70-tych XX wieku z ramienia Muzeum Archeologicznego w Krakowie.
Jaskinię Wierzchowską Górną zwiedzano już w drugiej poł. XIX w.
Na początku XX w. jaskinia nie była zabezpieczona, co doprowadziło do jej dewastacji. W 1933 r. starosta olkuski objął jaskinię opieką, lecz dopiero w 1966 r. uznano ją za pomnik przyrody nieożywionej.
W lipcu 1997 r. znad jaskini oderwał się ogromny głaz wapienia, który spowodował zasypanie pierwszego (największego) otworu wejściowego.
Był to największy obryw skalny na Jurze w XX w.
W jaskini panuje charakterystyczny, jaskiniowy mikroklimat. Występują liczne ciekawe formy krasowe, jak kominy, kotły wirowe, meandry oraz nacieki.
W grocie urządzona jest wystawa m.in. narzędzi z epoki kamienia, kości zwierząt jaskiniowych i nietoperzy.
Jaskinia w pobliżu Jaskini Wierzchowskiej
