19 października 2013

Zabytkowy zakład hutniczy w Maleńcu

Na zachodnich krańcach województwa świętokrzyskiego, nad rzeką Czarną leży niewielka miejscowość Maleniec. W roku 1784 Jacek Jezierski kasztelan łukowski założył tu zakład składający się z młyna, tartaku, drutarni i fryszerni z 11 młotami. Lokalizacja zakładu w Maleńcu uwarunkowana była bogatymi złożami rudy żelaza w okolicy, możliwością pozyskania drewna z okolicznych lasów i wodą bieżącą do poruszania kół wodnych w zakładach przemysłowych. Surówki do zakładu metalurgicznego dostarczał wielki piec w Kawęczynie, a rudę dowożono z miejscowości Machory, Kołoniec oraz Ruda Maleniecka. 

W pierwszych latach działalności wytwarzano tutaj m.in. stalowe odkuwki na lufy do sztucerów produkowanych w Kozienicach. W połowie dziewiętnastego stulecia zainstalowano 15 gwożdziarek do produkcji gwoździ cętych z blachy . W zakładzie pracowało wówczas około 80 pracowników. Po modernizacji fabryki rozpoczęto produkcję łopat, szpadli i okuć budowlanych. Do poruszania urządzeń zakładu służyły trzy koła wodne poruszające system pasów transmisyjnych uruchamiających następnie prasy, gwożdziarki, nozyce, młoty oraz miechy pieca grzewczego. Do produkcji łopat i gwoździ używano zużytych obręczy kół wagonów kolejowych. W latach 30. XX w. w fabryce pracowało juz 250 osób.

Zakład częściowo zniszczony podczas II wojny światowej, służył Niemcom, którzy przeprowadzili modernizację szpadlarni i zainstalowali silnik spalinowy napędzający główny wał transmisyjny. Po wojnie zakład został odnowiony i produkował głównie narzędzia gospodarcze, produkcji gwoździ zaniechano w 1951 roku. W 1967 roku zakład w Maleńcu został uznany za zabytek techniki i wpisany do Rejestru Zabytków.












Oranżeria egipska w Końskich

Osobliwy i wyjątkowy zabytek rzadkiego w Polsce egiptyzującego nurtu architektury. W naszym kraju zachowały się tylko dwa tego typu obiekty, Świątynia Egipska w północnej części Parku Łazienkowskiego w Warszawie oraz Oranżeria w Końskich. Konecka Oranżeria została wybudowana w latach 1825 - 1830. Projektantem był słynny architekt włoski Francesco Maria Lanci. Stanisław i Anna Małachowscy zlecili zaprojektowanie i wybudowanie oryginalnej budowli młodemu architektowi. Francesco miał wtedy 31 lat, za sobą już bogate doświadczenie oraz wiele eskapad po krajach Basenu Morza Śródziemnego. Na jednej z nich wraz Napoleonem był w Egipcie, gdzie miał możliwość kompleksowego poznania architektury starożytnego Egiptu. Zaczerpnięte wzorce i motywy wykorzystał przy projektowaniu Oranżerii - Świątyni Egipskiej w Końskich. Budynek Oranżerii został wzniesiony w zachodniej części parku, zorientowany dłuższą osią w kierunku wschód - zachód. Ma wymiary 54,75 m x 7,25 m. Pośrodku byłej oszklonej elewacji południowej znajduje się wejście główne, ozdobione niszami, egiptyzującym gzymsem,  płaskorzeźbą i pseudohieroglifami. Arkadowe fasady wsparte są na podporach zwieńczonych palmowymi kapitelami. Elewacja wschodnia i zachodnia mają konstrukcje pylonów (słupów) w niszach których znajdują się posągi siedzących faraonów. Dziś w Oranżerii mieści się Dom Kultury. Za czasów Małachowskich i Tarnowskich budynek pełnił funkcję gospodarczą. Znajdowała się tutaj cieplarnia, w której uprawiano rośliny ozdobne.